Navigation – Plan du site
Librairie

Catherine Perret, L’Enseignement de la torture, Réflexions sur Jean Améry

Yoann Sarrat
Traduction de Macha Snouckaert van Schauburg
p. 198-201
Référence(s) :

Catherine Perret, L’Enseignement de la torture, Réflexions sur Jean Améry, Parijs : Seuil, 2013, 207 p.

Cet article est une traduction de :
Catherine Perret, L’Enseignement de la torture, Réflexions sur Jean Améry

Texte intégral

1Jetzt passiert’s’: ‘nu gaat het gebeuren’. Deze korte maar afgrijselijke zin, uitgesproken door zijn beul, zou Jean Améry (pseudoniem van Hans Mayer) altijd blijven achtervolgen. Vanwege zijn verzetsactiviteiten in België bij het Ősterreichischen Freiheitsfront werd Améry in 1943 door de Gestapo opgepakt, vervolgens gefolterd in Fort Breendonk om daarna naar Auschwitz te worden gedeporteerd vanwege zijn Joodse afkomst. Zo’n twintig jaar na de feiten legt deze ‘jood-van-de-catastrofe’ (158) in Schuld en boete voorbij, verwerking van een onverwerkt verleden (vertaald uit het Duits door Leonard Nolens, Antwerpen & Amsterdam: Atlas, 2000) een indrukwekkende getuigenis af, met veel facetten, over zijn conditie als gefolterde en gedeporteerde intellectueel.

2Bijna vijftig jaar na de verschijning van deze bundel, die onder intellectuelen sterke reacties uitlokte, komt Catherine Perret terug op Jean Améry’s essay met een briljant werk: L’enseignement de la torture: Réflexions sur Jean Améry. In haar boek geeft zij een interessante herinterpretatie van alsook een diepgaande reflectie over de intellectueel en zijn tragische lot (Jean Améry pleegde in 1978 zelfmoord). Het nodigt uit een blik te werpen op dit gefolterde lichaam dat het onze is en op dit ‘wij’ dat meer dan een halve eeuw later nog steeds weerstand moet bieden. In de marge van de analyse van Améry’s tekst wijst Perret erop dat foltering nog altijd een groot actueel probleem is: het is een denkbare methode, een oplossing, ja, in bepaalde gevallen zelfs een noodzaak. En juist hierop levert zij in haar voorwoord felle kritiek. Ze haalt feiten aan die zich hebben voorgedaan aan het begin van deze eeuw, met name de Global War on Terror die president Bush startte na 11 september 2001 en waarbij de staat bijzondere bevoegdheden kreeg.

‘[D]e [nazi]-mythe heeft een plaats van handeling: het uitroeiingskamp. Een rite: de foltering. Een totem: de naziheld. En een taboe: het lichaam van de ontaarde Jood.’

3Deze ware ervaring van ‘ruïne van het lichaam’ vormt de essentie van de ‘concentratiekampfilosofie’. Folteren wordt een ceremonie. Veel meer dan louter een middel is het een uitgebreid ritueel dat Catherine Perret in haar boek presenteert, met name in het hoofdstuk ‘Écrire le cri’, ‘De schreeuw beschrijven’. De nazimarteling is de ‘spirituele essentie van het Derde Rijk’: via een soort van zelfontkenning, door de geleidelijke marteling van zijn slachtoffer en dus de vernietiging van (het lichaam van) de Ander, herdefinieert de beul zichzelf. Catherine Perret evoceert de ‘moorddadige zelfrealisatie’ waarover Jean Améry het heeft, als een complex dat het sadisme van de daad definieert. De nazitortuur kadert dan in een bijzonder zelfverloocheningsproces. Het ‘zijn’ wordt opnieuw geconfigureerd, ‘het woord sein betekent in het Duits zowel er zijn als zijn van’, wat een dubbele positie impliceert van het gefolterde wezen in diens relatie met het ‘Ik’ van de beul.

4Voor de nazibeul, die streeft naar heroïsche zelfrealisatie, wordt het lichaam binnen het universum van de foltering op een specifieke manier verbeeld. Het lichaam van de Ander wordt het stervende ‘Dat’, dat zijn ‘Ik’ opgeeft ten gunste van het ‘Ik’ van de folteraar. Vervolgens ontstaat het moment dat beide eenheden, folterend lichaam/gefolterd lichaam, diametraal tegenover elkaar komen te staan: het ultieme moment waarop het slachtoffer ‘prooi van de dood’ wordt (een quasi-dood, waarbij wel het ergste het ‘quasi’ is). Het slachtoffer is bezield door een plots verlangen te sterven in plaats van te ondergaan, terwijl de beul geen belang meer stelt in dit sterven in zijn onmiddellijke nabijheid, aangezien dit ingaat tegen zijn zelfrealisatie.

5Catherine Perret herintroduceert het begrip ‘slechtheid’ (dat al eerder werd gebruikt door Thomas Mann) wanneer ze de nazibeul omschrijft als iemand die ‘zich sterk houdt terwijl de ander lijdt’. Binnen dit ritueel ontstaat een dialectiek van het lijdende lichaam, waarbij we zelfbevestiging vinden in de aanblik van de lijdende Ander. Dit fenomeen, zo stelt Perret, vinden we terug bij de gladiatoren uit de Oudheid tot in de snuff movies. Telkens levert het (voyeuristische) kijken naar het lichamelijke lijden van de Ander een ongezonde en sadistische ervaring van zelfrealisatie op. Het lijden van het door de nazi gefolterde lichaam is in feite een soort ‘parodie’ van de transsubstantiatie, omdat het lichaam van de gefolterde de identiteit van de folteraar transformeert. Het gefolterde lichaam wordt een ‘Totalkörper’: het is niet meer ‘het lichaam van de gefolterde. Het is ons lichaam’. Het lichaam, het vlees, is een fantasme (het gefolterde lichaam zou de personificatie zijn van het fantasme van zelfrealisatie).

6Tijdens deze ‘folteringsviering’ beschouwt het nazisme de Joden als ‘Stücke’ (stukken). De nazi-ideologie voorziet dat deze stukken een voor een worden weggehaald – ‘de extase van het cijfer is het symbool, vernietiging de naam’. Het hele systeem van concentratiekampen werd in die geest ingericht: mensen zijn geen individuen meer maar naakte lichamen, eigennamen ruimen plaats voor een nummer, ‘de imago’s van het Ik worden vernietigd door de afschaffing van begrafenisriten’ met als bedoeling de identiteit van de persona beetje bij beetje te slopen. Daarbij komt nog de obsessie om de ‘Stücke’ door elkaar op te stapelen in gaskamers (samenklontering van stervende lichamen), treinen en massagraven, en worden er in de concentratiekampen, waar het lichaam wordt blootgesteld aan extreem lijden, ‘personages’ gecreëerd: de muzelman bijvoorbeeld (een wandelend lijk, meer dood dan levend, dat ter plekke neervalt om na een ultieme korte stuiptrekking te sterven in de gebedshouding van de moslim of muzelman) of het lid van het Sonderkommando (belast met het ‘voorbereiden’ van de andere gedeporteerden voor de gaskamer en met het reinigen hiervan na vergassing met Zyklon B).

7Het schrijven over foltering is een schriftuur van het acme of het hoogtepunt, een ervaring van de beschrijfbare schreeuw: de schreeuw van pijn van het gefolterde lichaam. Het hoogtepunt van dit sadistische ritueel is het ogenblik van de bekentenis, het moment waarop het vlees Woord wordt, ook al is het onzinnig (Améry schrijft zichzelf daden toe die hij niet heeft begaan), het moment waarop een ‘schaduw […] uit het niets ontsnapt’  die schaduw is het Ik. ‘Améry’s essay voert opnieuw het offer op waarvan hij het voorwerp was.’ In zijn tekst lezen we, in de taal van de beul, hoe het Ik uittreedt uit het gefolterde lichaam. Catherine Perret definieert het Zijn volgens een drieledige relatie bestaande uit het Sich (een ‘op-zich’), het Selbst (een ‘voor-zich’) en het der Nächste (‘de naaste’): op het hoogtepunt van het folteringsritueel is het de schreeuw die de vernietiging van de naaste – der Nächste – sacraliseert.

8De doodskreet van het slachtoffer is een soort ultieme irrintzina: een absolute kreet, waardoor het Ik uit het lichaam wordt gedreven. Om de vernietiging te sacraliseren, moet men deze paroxystische ‘superschreeuw’ horen. Freud heeft het over de ‘oerfunctie van de schreeuw bij de ontogenese van het individu’. Deze schreeuw, afkomstig van het ‘gillende vlees, is een soort orgasme voor het folterende lichaam en precies het omgekeerde voor het gefolterde lichaam: het is een climax, een abrupte scheiding in het proces van geritualiseerde pijn.

9Tijdens dit hoogtepunt, dit moment van totale en absolute negatie van het slachtoffer door zijn beul, weet Jean Améry een ervaring weer te geven van het onzegbare, van een gevoel dat door het gehele gepijnigde lichaam  bijna prooi van de dood  zindert: ‘een gevoel van vreemdheid in de wereld dat geen enkele vorm van menselijke communicatie ooit zal kunnen wegnemen’.

10Hij is het ‘fantasmagorische vlees’ geworden, het lichaam van het trauma, een ‘bewegende en ongelijksoortige lichamelijkheid. Een lichaam dat zich uit de wereld terugtrekt omwille van een inbreuk die is gepleegd tijdens het folteren: een inbreuk op de huid die als scherm van het Ik-lichaam verondersteld wordt onschendbaar te zijn. Deze inbreuk, dit transgressieve contact met de opperhuid is een aanval op de lichamelijkheid.

11Catherine Perret wijst nog op de overeenkomsten tussen Massa en Macht van Elias Canetti (uit het Duits vertaald door Jenny Tuin, Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam, 1983) en het werk van Jean Améry. De isotopie van de lichamelijkheid (en het geheel van haar in beide essays onderzochte attributen en metonymisch systeem) vormt de kern van hun bespiegelingen. Beide schrijvers spreken over dezelfde ervaring van het freudiaanse Ik, ontwikkeld door de weerspiegelende aanraking (het contact met de eigen huid dat voeling geeft met het Zijn). Volgens Catherine Perret vullen ze elkaar bovendien aan in hun beschrijving van het lichaam: zo is er enerzijds de ‘aanrakingsangst’ (‘het taboe van de aanraking’) en anderzijds het ‘massakristal’, ‘deze kern van waaruit de massa aangroeit door louter zelfproducerende energie’.

12De huid wordt de plaats van het trauma, de ruimte van de transgressie waarin de beul optreedt in de hoedanigheid van lichaam-folteraar en zijn ritueel begint van zelfrealisatie. De huid is dat wat de binnenwereld scheidt van de buitenwereld; de vernietiging ervan vormt een schending van de binnenwereld die, a contrario het gedeporteerde lichaam, een ruimte vormt waar de vrijheid mogelijk is. Jean Améry vertelt dat zijn identiteit uiteenvalt in een meervoudig ‘Ik’ (de intellectueel, de communistische verzetsman, de gedeporteerde en de Jood), maar dat er slechts één enkel gefolterd lichaam bestaat. De huid vormt het grensvlak dat met geweld wordt opengebroken door datgene wat dan het verlengstuk wordt van het lichaam van de folteraar: het werktuig, het object van de pijn. Het contact en de permanente transgressie van de huid door de nazi vormen verschillende riten van ontmenselijking, zo legt Perret uit. Bij aankomst in het kamp worden de gedetineerden ook onmiddellijk gebrandmerkt met een tatoeage op de arm (en met cijfers, die je nog steeds kan zien). ‘Améry heeft in de taal datgene gevonden wat van de huid de metonymie maakt van het leven, in tegenstelling tot het overleven.’ De ultieme transgressie van de huid van de Ander maakt het vlees tot Woord: door het pijnlijk binnendringen van de huid tijdens het folteren kunnen valse beweringen worden uitgekotst.

13Het umstülpen activeert een heel proces van inversie en omkering: tijdens het ritueel wordt de huid niet alleen bewerkt, verscheurd, opengehaald en doorboord, maar ze wordt ook als het ware volledig binnenstebuiten gekeerd, zoals men wild afstroopt. Het slachtoffer voelt zich uit zijn intimiteit verdreven, het ‘bewoont een lege voering’. De huid omkeren is het lichaam van het slachtoffer omkeren, met andere woorden: het binnenste naar buiten drijven en de intimiteit van de lichamelijkheid schenden. Het wezen is kwetsbaar en vernietigbaar, zijn huid beschermt zijn lichaam en zijn Ik niet meer; de lichamelijkheid wordt aangevallen en het ‘Stück’ wordt vlees, vlees van de zelfrealiserende transsubstantiatie. Schaamte vormt dan de ultieme bewustwording van het feit dat een grens met geweld werd overschreden, het is het hoogtepunt van de ervaring van het gefolterde lichaam, een proces van zelffoltering. ‘Wie eens werd gefolterd, blijft voor altijd gefolterd’, meent Améry. In de periode na de deportatie volgt ‘het schokkende gevoel dat men in de steek is gelaten’, het besef dat de denazificatie eigenlijk pure hypocrisie is. Op dat moment ondergaat de gefolterde een metamorfose. Het ‘Wij’ wordt onuitspreekbaar, het bestaat niet meer.

‘Foltering vormt de kern van een veel uitgebreider ritueel waarvan de huid het middelpunt is, het Lager het toneel, en het Duitse en Europese publiek de onthutste en instemmende toeschouwer.’

14Catherine Perret onderzoekt verderop Didier Anzieus concept van het ‘Huid-Ik of Huid-Ego’ in het licht van Améry’s bespiegelingen. Het ‘Huid-Ik’ lijkt vernietigd tijdens en door het folteren; het Ik is niet alleen verstoken van alle hulp van buitenaf, maar is ook zijn intern weerstandsvermogen ontnomen. Zich baserend op een passage uit Améry’s tekst, waar het ‘ik’ en het ‘wij’ uiteindelijk in dezelfde zin naast elkaar staan, besluit Perret dat het ‘Huid-Ik’ een ‘Huid-Wij’ wordt. Tweeëntwintig jaar na deze infans-ervaring (‘hij die niet spreekt’), waar de stilte van de pasgeborene na de Shoah in schril contrast staat met de doodskreet van de gefolterde, komt het ‘wij’, door Catherine Perret bestempeld als voorouderlijk en ‘resonerend in het Ik’, eindelijk weer tevoorschijn om het onzegbare te zeggen. Het Auschwitzproces, dat als algemene kennis geldt van een gemeenschappelijk goed, doet vervolgens het ‘ik’ evolueren naar een ‘Huid-Wij’: een huid van een gemeenschappelijk goed (Eigentum), ‘dat weerstand biedt wanneer het niet meewerkt’.

15Hierbij zij vermeld dat het postscriptum van Catherine Perrets essay eindigt met een kafkaiaans beeld uit het slot van Het Proces. De auteur roept de ultieme blik op van een martelaarsfiguur, een verlicht wezen met doorboord hart dat een incarnatie is van Jean Améry’s onderzoek naar ‘de diepinnerlijke conditie van het slachtoffer. Een blik die ook de onze is, en deze K. is dan onze initiaal…

Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Yoann Sarrat, « Catherine Perret, L’Enseignement de la torture, Réflexions sur Jean Améry », Témoigner. Entre histoire et mémoire, 119 | 2014, 198-201.

Référence électronique

Yoann Sarrat, « Catherine Perret, L’Enseignement de la torture, Réflexions sur Jean Améry », Témoigner. Entre histoire et mémoire [En ligne], 119 | 2014, mis en ligne le 01 janvier 2016, consulté le 27 mai 2017. URL : http://temoigner.revues.org/1636

Haut de page

Droits d’auteur

Tous droits réservés

Haut de page
  • Logo Fondation Auschwitz
  • Logo Éditions Kimé
  • Logo Fédération Wallonie-Bruxelles
  • Logo Loterie nationale
  • Logo Nationale Loterij
  • Revues.org